Hersenactiviteit voorspelt zetelverschillen in de Tweede Kamer

Stemmen – het lijkt een puur rationele beslissing die we nemen. We vullen stemwijzers in, kijken naar debatten, lezen partijprogramma’s en bespreken onze keuzes met vrienden of familie. Op het moment dat je het stembiljet uitvouwt, lijkt je brein precies te weten welk vakje je rood gaat inkleuren. Maar… is stemmen écht zo rationeel als we denken? Of spelen er onbewuste emoties mee die stiekem meer invloed hebben dan we ons realiseren?

Op 29 oktober 2025 trok Nederland weer naar de stembus voor de Tweede Kamerverkiezingen. Inmiddels, ruim een week later, is de uitslag bekend: D66 is de grootste partij geworden met 26 zetels, op de voet gevolgd door de PVV, ook met 26 zetels. In vergelijking met de verkiezingen van 2023 – toen de PVV met 37 zetels nog onbetwist de grootste was – zijn de verhoudingen dit jaar flink verschoven.

Als neuromarketing onderzoekers zijn wij bij Unravel Research continu gericht op het analyseren, interpreteren en voorspellen van onbewust (irrationeel) gedrag. Al eerder schreven we een blog over de slimme psychologische trucjes die politici inzetten om de kiezers te overtuigen. Die strategieën komen duidelijk naar voren in campagnespotjes en debatten, waar emotie – zowel positief als negatief – een grote rol speelt en alles wordt uit de kast gehaald om de kiezer onbewust het gevoel te geven: die persoon lijkt op mij.

Wat zorgde voor die verandering in het politieke landschap, en hadden we dat (onbewuste) kantelpunt al kunnen zien aankomen? Misschien ligt het antwoord wel in de emotie achter onze zogenaamd rationele keuzes: kunnen we via hersenactiviteit zelfs voorspellen hoe Nederland zal stemmen?

Welke partij zal het grootst worden?

Tijdens elke Tweede Kamerverkiezing zijn de peilingen weer onderwerp van gesprek: welke partij zal dit keer de grootste worden? Hoewel traditionele peilingen nog steeds het meest worden gebruikt, zijn ze verre van perfect. Ze hebben te maken met verschillende uitdagingen, zoals het moeilijk representeren van de gehele samenleving, het effect van sociale wenselijkheid en andere vormen van vertekening in het stemgedrag van kiezers (Zhou et al., 2021).

Steeds vaker worden er andere manieren ingezet om verkiezingen te voorspellen. Zo werd al vaker het aantal tweets over politieke partijen op X geanalyseerd en bleek dit de verkiezingen te voorspellen (Tumasjan et al., 2010; Jaidka et al., 2019; Sanders en van den Bosch, 2019). Bovendien is het brein ingezet om uitkomsten te voorspellen, niet alleen binnen de politiek, maar ook op uiteenlopende gebieden. Zoals het succes van bioscoopfilms (Boksem & Smidts, 2015), de effectiviteit van reclames (Tong et al., 2020; Venkatraman et al., 2015) en zelfs het aantal Spotify-streams (Leeuwis et al., 2021) – een onderzoek van onze eigen collega! Deze neurowetenschappelijke methode om uitkomsten te voorspellen is ook al eerder bewezen binnen de politieke context: zo kon de hersenreactie op het zien van het gezicht van een lijsttrekker de verkiezingsuitslag bij de Italiaanse verkiezingen voorspellen (Vecchiato et al., 2014), evenals de reacties op politieke campagne video’s in Israël (Katabi et al., 2023).

In 2021 onderzochten we al een keer eerder de rol van hersenactiviteit in het voorspellen van stemgedrag, alleen deze keer gebruikten we de metric verlangen, zoals te lezen is in dit blog. Toen bleek – tot onze eigen verbazing – dat neurale activiteit een voorspellende waarde heeft voor de uitslag van de peilingen die vergelijkbaar is met traditionele expliciete metingen (beide rond de 72%). Emoties spelen dus niet alleen mee in het keuzeproces, maar hebben zelfs een voorspellende waarde.

Neuromarketing achter de verkiezingen

Enkele weken voor de verkiezingen nodigden we opnieuw twintig respondenten uit in ons huiskamer lab om te kijken naar campagnespots, lijsttrekkers en logo’s van elf verschillende partijen. Uit de hersenactiviteit van deze respondenten berekenen we verschillende metrics, waaronder engagement, die weergeeft hoe aangrijpend en persoonlijk relevant de inhoud wordt ervaren.

Deze engagement metric – de intersubject neurale synchroniciteit (ISC) – voorspelt op tal van terreinen sterk de (gedrags-)uitkomsten op populatie-niveau (Hakim et al., 2021; Barnett & Cerf, 2017; Hoshi et al., 2023). Hoe hoger de synchroniciteit, hoe sterker de gedeelde beleving: mensen voelen vergelijkbare emoties en verwerken of interpreteren de informatie op een vergelijkbare manier.

Deze metric hebben we naast het aan zetels van 2025 én 2023 gelegd, wat interessante inzichten oplevert over stemgedrag. De voorspellende waarde van onze engagement metric was 81% (R²adj = 0,81, p = 0,00050). Opvallend was dat de neurale reactie op de logo’s van partijen het sterkst bijdroegen aan de verklaarde variantie in zetelaantallen. Met andere woorden: het brein van slechts twintig respondenten wist maar liefst 81% van de verschillen in zetelaantallen tussen de twee verkiezingen te voorspellen. Er is dus sterk bewijs dat het aantal zetels in 2023 en de sync metric samen de zetels in 2025 voorspellen.

De onbewuste stem van Nederland

Onze bevindingen laten zien dat we met neurale synchronisatie tussen slechts twintig breinen de verschillen in zetelaantallen tussen verkiezingsjaren nauwkeurig kunnen voorspellen – op basis van enkel hun hersenreacties op campagne video's, lijsttrekkers en partijlogo’s.

Waar traditionele peilingen vertrouwen op panels van meer dan duizend respondenten die bewust hun voorkeur uitspreken, laat het breinonderzoek zien dat de onbewuste, neurale synchronisatie tussen mensen veel krachtiger voorspelt wie er wint of verliest.

De volgende verkiezingen zullen hopelijk nog even op zich laten wachten, maar ons brein is er in ieder geval al klaar voor!